मिथिलाका महिला: परम्परागत सीपबाट प्लास्टिक प्रदूषणविरुद्धको अभियान

मिथिला आफ्नो समृद्ध संस्कृति, जीवन्त परम्परा र “मधुरता” (मिठास) को प्रतीकका रूपमा परिचित क्षेत्र हो । यहाँका महिलाहरूले कला, संस्कार र सामाजिक योगदानमार्फत समाज विकासमा सधैं महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । पछिल्लो समय बढ्दो प्लास्टिक प्रदूषण—विशेषगरी एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिकका कारण—मिथिलाका महिलाहरू समुदाय-आधारित नवप्रवर्तनमार्फत वातावरण संरक्षणमा सक्रिय रूपमा अग्रसर देखिएका छन् ।

मिथिला क्षेत्रमा महिलाहरूले आफ्ना परम्परागत ज्ञान र सीपलाई पुनर्जीवित गर्दै प्लास्टिकको प्रभावकारी विकल्प प्रस्तुत गरेका छन् । मिथिला का मलिक समुदायलगायतका समूहहरूले बाँसबाट डोको, टोकरी, घेरा (फेन्सिङ) जस्ता सामग्री उत्पादन गर्दै आएका छन्, जसले प्लास्टिकका डस्टबिन, र्याक तथा अन्य सामग्रीलाई प्रतिस्थापन गरिरहेको छ ।

त्यसैगरी, बर, साल र बरीका पातबाट बनाइने पत्ता प्लेट (पत्तल) र दुना (पातका कचौरा) वातावरणमैत्री तथा जैविक रूपमा विघटनशील विकल्पका रूपमा लोकप्रिय बन्दै गएका छन्। यस्ता सामग्रीहरूले चाडपर्व तथा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा प्लास्टिकको प्रयोग घटाउँदै स्थानीय उत्पादन र रोजगारीलाई समेत प्रोत्साहन गरिरहेका छन् ।

धेरै मिथिला महिलाहरूले साना तथा घरेलु उद्योग स्थापना गरी कपडाका झोला, जुटका सामग्री तथा हस्तकला उत्पादन गर्न थालेका छन्, जसले पोलिथिन झोलाको भरपर्दो विकल्प प्रदान गरेको छ । यसका साथै, स्थानीय महिला समूहहरूले साप्ताहिक बजार, मन्दिर तथा विद्यालयहरूमा जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्दै प्लास्टिकको विकल्प प्रयोग र घरमै फोहोर छुट्याउने अभ्यासलाई प्रवर्द्धन गरिरहेका छन् ।

शैक्षिक संस्थाहरूमा समेत महिलाहरूले स्थानीय निकायसँग सहकार्य गर्दै विशेषगरी धार्मिक स्थलहरू वरिपरि प्लास्टिकमुक्त क्षेत्र घोषणा गर्ने पहल गरेका छन् । परम्परागत रूपमा मिथिलाका महिलाहरूले ‘सामा–चकेवा’ जस्ता सांस्कृतिक अभ्यासमार्फत जैविक विविधता संरक्षण, दिगो जीवनशैली र वातावरणमैत्री सोचलाई प्रवर्द्धन गर्दै आएका छन् । अहिले माटो र प्राकृतिक रंग प्रयोग गरी खेलौना तथा मूर्तिहरू निर्माण गरिनु पनि यही परम्पराको निरन्तरता हो ।

यी प्रयासहरू केवल वातावरणीय संरक्षणमा मात्र सीमित छैनन्; यसले स्थानीय ज्ञानको पुनर्जागरण, आर्थिक सशक्तिकरण र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। मिथिलाका महिलाहरूले परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन मिलाउँदै देखाएका छन् कि आधुनिक समस्याहरूको समाधान पुरानो ज्ञान र सामुदायिक सक्रियताबाट पनि सम्भव छ।

यद्यपि, यस्ता उल्लेखनीय प्रयासहरूले अझै पर्याप्त पहिचान र सम्मान पाउन सकेका छैनन् ।

त्यसैले, यस्ता पहलहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्दै उनीहरूको योगदानलाई उजागर गर्नु आजको आवश्यकता हो ।